Günlerin Tortusu

Ortaokula gidiyordum. Entel takılıyordum. Entelliğe yaraşır bir hareket olduğunu düşünerek, o zamanlarda da ne hikmetse Türkçe öğretmenlerinin ortaokul çocuklarına dönem ödevi olarak verme eğiliminde oldukları o kitabı, Franz Kafka’nın Değişim (Die Verwandlung) adlı romanını okumaya karar verdim. Cem Yayınevi’nden çıkan Kamuran Şipal* çevirisinin ilk yarısı insanın ömrünü tüketen (dönem ödevcilerinin okumak zorunda olduğu, benimse okumaya ancak yıllar sonra cesaret edebildiğim) bir önsözle başlıyordu. Kitabın kendisi ise inanılmazdı. O kitabı “o kitap” yapan en vurucu yanlarından biri ise bence ilk cümlesiydi:

Bir sabah tedirgin düşlerden uyanan Gregor Samsa, devcileyin bir böceğe dönüşmüş buldu kendini.

Bir anda yüzünüze çarpıveriyordu. “Bir dakika doğru mu okudum?” diye düşünüp tekrar okuyordunuz. Sonra “yok canım, rüya herhalde, rüyadır rüya” diyordunuz. Ama hayır, ilerleyen satırlarda sanki Gregor Samsa ile eş zamanlı anlıyordunuz bunun bir rüya olmadığını.

Daha birinci sayfasında kitap sanki hortumla sizi çekiyordu içine. Kafka, Gregor Samsa’nın “hangi tür böceğe” dönüştünü hiçbir yerde söylemese de, kitabı okurken betimlemelerden “hamamböceği” olduğu hissine kapılıyordunuz. Gregor hayatını, babasının borçlu olduğu sinir bozucu bir adam için çalışarak harcamakta olan son derece hayırlı bir evlattı. Fakat onun böceğe dönüştüğünü neden sonra farkeden anne, baba ve kızkardeş, ondan nasıl kurtulacaklarının derdine düşüyorlardı.

Ben kitabı çocuk aklımla dahi olsa çok severek ve şaşırarak okumuştum. Sonra da anneme verdim okusun diye. Ailemizde hep hafiften entel rüzgarları esmiştir. O zamanlar resim sergisi açılışlarına gidip bedava yiyeceklerden yer, kadeh kadeh içtikleri şarap ile burunları kızarmış ressam döküntüsü amcaların “sürreal enternasyonalizmde içselleşen olgular bence egzistansiyalizmin ana fenomenlerine aykırı” türü cümlelerine kafa sallardık… Kanepeler çok lezzetli olurdu ama ben en çok kürdanla sunulan iki ucu çiçek gibi açılmış kızarmış sosisleri severdim. Her neyse, evde kitabı okumayan tek kişi benden iki yaş küçük kardeşim Fatih’ti -en son ilkokul birinci sınıftayken “Beş beyaz benekli baykuş bana bakıyor” diye bir kitap okumuş olduğundan kimse onu Kafka okusun diye zorlamadı.

Bir akşam yemeğinde annemle kitap hakkında konuşmaya başladık:

Adı gibi düygülü Düygü: Ya adam böceğe dönüşüyo ve ailesi hiçbişey yapmıyo. Yani nasıl olur anlamıyorum. İnsan evladını öyle kaderine terkeder mi ya?

Hain anne Nunu: Ay ben olsam elime uzun bi sopa alır, ittire ittire kapının önüne koyardım seni, ıyyyy!

Düygü (şok içinde): Nası ya? Beni nasıl kapının önüne koyarsın? Benden nasıl iğrenirsin?

Nunu (gerçekçi bir insan): Evladım kelebeğe, kediye dönüşsen filan tamam da, dev gibi hamamböceğinden bahsediyoruz. Sen kendin de korkuyorsun hamamböceklerinden.

Düygü (gözlerinde yaşlar birikmiş): Ya ben senin evladınım be! Böcek olmuşsam bile insan bi bilim adamlarını arar anlatır durumu, belki bi çaresi vardır, nasıl kapının önüne koyuyosun ya ühühühühü. :((((

Nunu (”hay allah çattık be”): Canım kızım, hamamböceğinden bahsediyoruz ama yavrucum.

Düygü (artık hüngür hüngür ağlamaktadır): İnanamıyoraaammm annee! Zaten siz beni hiç sevmediniz. Fatih’i sevdiniz hep, ühehehehühüheaaaa… (odasına kapanır).

Fatih: Hepiniz hastasınız. (Çocuk kitaplardan uzak duruyorsa bir bildiği varmış tabi).

Bu anıyı İnternet güncemde yazdığımda arkadaşlarımdan biri -anıdan bağımsız olarak- kitapla ilgili çok hoşuma giden bir yorum yaptı: ona göre, Gregor Samsa aslında “eşcinseldi” ve Kafka eşcinselliği “böceğe dönüşme” olarak sembolleştirmişti. Ailenin bu durumu “kabullenemeyişi” ve “yeni haliyle” Gregor’dan kurtulmak istemeleri de bu senaryoya çok güzel oturuyordu.

Kitabın ihtişamı, kaliteli bir fantastik öyküden çok daha fazlası olmasında yatıyor. Küçük bir kız çocuğu kendisini böcekle özdeşleştiriyor; kız çocuğunun annesi olayları aklında öyle canlandırıyor ki, bu durum başına gelse öz kızını kapı önüne koyacağını içtenlikle itiraf ediyor; öte yandan öykü, bir eşcinselin ailesinde ve toplumda yaşadığı dışlanmayı çağrıştırabiliyor. Biraz genellersek, çoğumuzun derinlerde yaşadığı yalnızlığı, kimlik bunalımlarımızı, toplumda kendimizi bir yere koyamayışımızı, “içimizden geldiği gibi” olursak dışlanacağımız, sevilmeyeceğimiz, bize bir böcekmişiz gibi davranılacağı korkusunu anlatıyor olabilir. Nitekim biraz araştırınca, öykünün başkaları tarafından da çoğunlukla

“toplumun farklı bireylere karşı sergilediği tutum” teması etrafında yorumlandığını görmek mümkün.

Son olarak bu adresten Peter Kuper’in Değişim’i çizgi roman haline getirdiği çalışmasına ulaşabilirsiniz.

Burada da öykü için yapılmış bir ex-libris var.

Bize çok şükür henüz gelmedi, ama Amerika’da bir süredir ağır bir tartışma var ve taraflar klavyelerini mitralyöz misali kullanıyor. Bu bir anlamda basılı mecrayla internet arasında patlak veren bir kavga, henüz yerleşmemiş yeniyle henüz yok olmamış eskinin itişmesi.

Her şey bir kitap dergisinde çıkan ve internetteki kitap bloglarını ‘yerin dibine’ sokan bir yazıyla başladı. ‘Önüne gelen eleştirmen kesiliyor başımıza’ anafikirli bu yazı, internet yüzünden yazar sayısının okur sayısını geçtiğinden, uygarlık tarihi boyunca yazılan her şeyin toplamının, 2006′da yazılanlardan daha az tuttuğundan yakınıyor, internette kendi sitelerinde (blog deniyor bunlara) günlük yazar gibi kitap eleştirisi yapan ‘zibidi’lerin ne dediklerini bilmediğini, sorumsuzca ve hiçbir süzgeçten geçmemiş yazılar yazdığını söylüyor, hatta işi, bazı ‘blog’ların yayınevlerinden rüşvet aldığını iddia etmeye kadar vardırıyordu. Yazı internette elbette büyük bir hızla yayıldı ve infiale kapılan kitap ‘blog’cuları kendi köşelerinde kendi yazılarını döşenmeye başladı. Burada da kitap dergilerinin kibri, toplamda çok az kitaba yer verebildikleri, kitaplar hakkında içten ve dürüst yazılar yayımlayamadıkları, yayınevleriyle asıl çıkar ilişkisi içinde onların olduğu, demokrasi ve çoğulculuktan nasiplerini almamış insanlar bu dergilerin köşebaşlarını tuttuğu için pek çok iyi kitabın güme gittiği vurgulandı.

Ortalık henüz durulmamıştı ki, beklenmedik bir gelişme oldu: önce Los Angeles Times gazetesi, kitap sayfalarını ‘düşünenlerin düşünceleri’ sayfalarıyla birleştirdi, kitaba ayırdığı sayfa sayısını on ikiden ona düşürdü; San Francisco Chronicle da aynı şekilde kitap sayfalarını altıdan dörde indirdi. Ülke genelinde pek çok gazete ya benzer bir adım attı, ya da özgün yazı yayımlamak yerine büyük gazetelerde çıkan bazı yazıları iktibas etmekle yetinmeye karar verdi. Bunlardan biri olan Atlanta Journal-Constitution, kitap sayfalarının editörünü işten çıkarmaya ve kitap eleştirilerini sanat editörüne bağlamaya kalkınca ortaya çıkan yeni infial, ‘basıncılar bir yana, internetçiler öbür yana’ ayrımında çatlaklar oluşturmaya başladı.

Gazetelerde ve kitap eklerinde kitap eleştirisine daha az yer ayrılmasına sevinen olduğu söylenemez, ama bazı ‘blog’cular bunun kaçınılmaz bir gelişme olduğunu, ölenle ölünmeyeceğini yazdı. İşin ilginci, bazı yayınevleri de bu görüşe destek verdi; zaten bazı büyük yayınevleri ve gazeteler, kendi kitap ‘blog’larını başlatmış durumda.

Gazetelerin kitap sayfalarını azaltmak zorunda kalmasının nedenleri tartışılırken gazete yöneticileri, reklam gelirleri azaldığı için sayfa sayısını kısmak zorunda kaldıklarını söyledi; ‘Neden bir gazete okurunun ilk gözden çıkaracağı sayfalar kitap sayfaları olsun?’ sorusuna ikna edici bir yanıt veremediler ama. Kitap eleştirilerinin, kitapların kendisi kadar önemli bir kültür ürünü olduğunu düşünenler, gazetelere bu anlamda toplumsal bir sorumluluk da yükledi. New York Times’da çıkan bir habere göre, Pulitzer ödüllü romancı Richard Ford, yüz yirmi yazarın imzasını toplayarak, Atlanta Journal-Constitution’ın kitap editörünün görevine iade edilmesi için dilekçe vermiş.

Gazeteler daha çok okunuyor

Ulusal Kitap Eleştirmenleri Derneği, dilekçeyi destekleyince ve ‘blog’ların, kitap eklerinin yerini tutamayacağını söyleyince,San Francisco Chronicle’ın kitap editörü de “‘Blog’lar kitle iletişim aracı değil, bizim gazetenin tirajı 500 bin, hangi blog o kadar okunuyor” deyince ortalık yeniden alevlendi.

İşin doğrusu, bütün kitap ‘blog’larını aynı kefeye koymamak gerek. Pek çok okuma heveslisinin günlüklerinin yanı sıra, hem analiz düzeyi, hem de kapsam açısından koca bir dergiye bedel olanları da var. Ayrıca zamanla tanınırlıkları, güvenilirlikleri arttığı için, kitap satışlarına doğrudan etki ettikleri de oluyor. Gazetelerin verdiği kitap eklerinin hepsi de aynı kalitede değil öte yandan; en iyilerinden biri olan New York Times Book Review bile, roman, öykü ve şiire neredeyse üvey evlat muamelesi yapıyor, çeviri kitaplaraysa kırk yılın başı yer veriyor. Benim görebildiğim kadarıyla gazeteler, basılı versiyonlarındaki içerikle internet sitelerindeki içeriği ayrıştırmayı, internette çok daha zengin ve doyurucu yazılar sunmayı ilerletecek, kitap eleştirileri de bu yönelimden nasibini alacak. Ekonomik baskılar, belki gündemi en yakından takip eden yazıların gazete eklerine girebilmesine, diğerlerinin internete kaydırılmasına yol açacak.

Dediğim gibi, bu sorun henüz bize sirayet etmiş değil; kimse kimsenin ayağına basmıyor. Bir yandan kitap eki veren, süresini kısaltan, sayfa sayısını artıran gazeteler çoğalıyor. Okurları kitaba ve kitap tanıtımlarına meraklı olduğu için değil, yayınevlerinin ve basılan kitapların sayısı arttığı, dolayısıyla reklam verme ihtiyacı da arttığı için oluyor bu. Buna karşın Türkçe kitap ‘blog’u yok denecek kadar az, olanlar da henüz epey cılız. Bunlardan birkaçını anarak bitireyim:

Günlerin Tortusu: www.gunlerintortusu.com

Kalemzede: www.kalemzede.wordpress.com

Serendip: www.serendipkitap.wordpress.com

As I Lay Dying: www.gulunesiasklar.blogspot.com

Novalibra: www.novacame.wordpress.com